Энергия хәрәкәткә китерә
Миләүшә ХӘСӘНОВА,
Саба районы Юлбат төп  мәктәбенең I квалификация категорияле физика һәм информатика укытучысы 
Физика һәм информатика фәннәре үзара бәйле булганга, үстерешле технологияләргә таянып, V сыйныфта, санлы датчиклар кулланып, физик күрнешләрне өйрәнү отышлы дип саныйм. Бу – федераль дәүләт белем стандартлары шартларында әһәмиятле мәсьәләләрнең берсе.
Журнал укучылар игътибарына «Энергия хәрәкәткә китерә» дигән темага үткәргән дәрестән тыш эшчәнлек эшкәртмәсен тәкъдим итәм. 
Максат. Инерцион машина кулланып,  потенциаль энергиянең  кинетик энергиягә әверелүен ачыклау; ераклык датчигы ярдәмендә машинаның үткән юлын билгеләргә өйрәнү; кинетик энергия, потенциаль энергия төшенчәләрен кабатлау.
Бурычлары:
1.	Белем бирү: 
•	Тикшерү объектын аера белү күнекмәсен формалаштыру;
•	Гипотезалар төзү  һәм аларны тикшерү күнекмәсен формалаштыру;
•	Тикшерү эшчәнлеген этапларга бүлү күнекмәсен формалаштыру;
•	Тикшерү эшчәнлеген планлаштыру 	һәм оештыру күнекмәсен формалаштыру.
2.	Үстерешле: 
•	Фикерләү, чагыштыру күнекмәләрен үстерү;
•	Баланың шәхесен үстерү, үзидарәгә өйрәтү;
•	Танып-белү эшчәлеген, акыл, иҗади һәм коммуникатив сәләтләрен үстерү;
•	Белем алуда мөстәкыйльлек һәм кызыксынучанлыкны үстерү.
3.	Тәрбияви: 
•	Яшьтәшләреңә игътибарлы мөнәсәбәт тәрбияләү;
•	Сәламәтлекне саклау күнекмәләрен тәрбияләү;
•	Коллективта әхлакый мөнәсәбәтләр, үзара ярдәмләшү тәрбияләү.
Тирәлекне оештыру:
Предметара бәйләнеш: татар әдәбияты, әйләнә-тирә дөнья, физика, математика, информатика
Планлаштырылганнәтиҗәләр:
Укучыда формалаша:
•	мәктәптә укуга уңай караш;
•	дәрестән тыш эшчәнлек танып-белүгә кызыксыну уята;
•	табигать күренешләрен кабул итү һәм анализлау, гамәли эшчәнлектә табигать законнарын куллану үстерелә.
Укучы формалаштыруга мөмкинлек ала:
•	уку эшчәнлегендә уңыш\уңышсызлык сәбәпләрен аңлау;
•	сәламәт тормыш алып бару мөмкинлеге ачыклау;
•	башкаларны аңлау, аларга булышу ихтыяҗын; җәмгыятьтә үзеңне тоту кагыйдәләрен ачыклау.
Эш формасы: индивидуаль, парларда
          Җиһазлау: мультимедиа проектор, интерактив такта, LoggerLite программасы утыртылган компьютер, ераклык датчигы Go! Moteon, инерция машинасы, 1 м озынлыктагы линейка. 

V сыйныф	Бурычлар	УУЭ	
Эшчәнлек барышы
I. Башлангыч этап. Эшчәнлеккә кертеп җибәрү
Күптән көткән чыңлау тавышы
Тик бүген дәрес түгел.
Монда уйнап та алабыз,
Приборлар кулланабыз,
Гипотеза дәлиллибез,
Компьютерны сәламлибез.
Мин эшчәнлекне башлыйм
Сезгә уңышлар телим! (1 нче слайд)
    Укучылар, әйдәгез, эшчәнлекне бер-берегезгә елмаеп, матур сүзләр әйтеп башлап җибәрик.
    Сезнең барыгызның да инерцион машиналар белән уйнаганыгыз бардыр. Алар ничек итеп үзеннән үзе йөри ала соң?
    Без сезнең белән кинетик, потенциаль энергия төшенчәләрен өйрәнгән идек. Кинетик энергиягә хәрәкәт итүче җисемнәр ия. Потенциаль энергия – җисемнең эченә тупланган энергия, тышка чыгуны көтә. Мисаллар: йөгерүче кеше, баручы машина, очучы самолет, таудан төшүче чаңгычы,    өстән төшүче су, тартылган резина, төшүче туп һ.б. (2 нче слайд)
   Бүген без «Энергия хәрәкәткә китерә» дигән темага эшчәнлек алып барырбыз. (3 нче слайд)	

Теманы ачыклау;
Тикшерү объектын аера белү күнекмәсен формалашты-ру

	
УУЭ нәтиҗәсе:
Коммуникатив:   төркемдә эшләү күнекмәсе, гомуми чишелеш табу күнекмәсе
Регулятив: уку хезмәт-тәшлегендә танып-белү инициативасы ачылу; үз эшчәнлегеңне планлаш-тыру, дөрес эшләнгән-леген бәяләү күнекмәләре  формалашу
Шәхси: бер-береңә дустанә мөнәсәбәт саклау сәләте; биремне үтәү барышында үзара контроль һәм үзара ярдәм
Белем алу: эшнең максатын аерып алу һәм формалаштыру; логик фикер йөртүләр төзү; кирәкле мәгълүмат эзләүне башкару

	
  II. Бергәләп проблеманы ачыклау. Планлаштыру
  Проблема. Тупланган потенциаль энергия һәм барлыкка килгән кинетик энергия арасында бәйләнеш бармы? (4 нче слайд)
    Потенциаль энергия кинетик энергиягә һәм киресенчә дә әверелергә мөмкин. Тупны өскә атсак, аның потенциаль энергиясе була;  төшереп җибәрсәк – ул кинетик энергиягә әверелә. Туп туктагач, аның энергиясе бетә. Бүгенге экспериментта без уенчык инерцион машина алып, артка тартып  аңа потенциаль энергия бирербез. Үтелгән юлы аның кинетик энергиясенең күрсәткече булыр. (Укучыларга эшчәнлекнең максаты ачыклана.) (5 нче слайд)
    Әйдәгез, фикерләп алыйк.
   Гипотеза: машинаның потенциаль энергиясе күбрәк булган саен кинетик энергиясе ... (азрак, күбрәк). (6 нчы слайд) 
  (Укучылар күзәтү битләрендә гипотезаны формалаштыралар.)
   Кулланылачак материаллар һәм җиһазлар белән таныштыру. (7 нче слайд)	

Проблеманы анализлау

	

Коммуникатив: төркемдә эшләү, гомуми чишелеш табу, үз фикереңне раслау күнекмәләре
Регулятив: максат кую, укытучы белән бергә уку хезмәттәшлеген планлаштыру
Белем алу: аңлы һәм ирекле сөйләм формалаштыру, фикерне тәртипкә салу, эзләнү проблемасын чишкәндә мөстәкыйль рәвештә эшчәнлекнең эзлеклелеген төзү
Шәхси: үз-үзеңә бәя бирү сәләте, бер-береңә дустанә мөнәсәбәт саклау сәләте, биремне үтәү барышында үзара контроль һәм үзара ярдәм
	
III. Эшнең этаплары (8–10 нчы слайдлар)
1)	Ераклык датчигы һәм инерцион машинаны әзерләп куярга
2)	Logger Lite программасын ачарга
3)	Ераклык датчигы алдына линейка куярга, 0 см  ераклык датчигына тиеп торсын
4)	25 см га машинаның алгы тәгәрмәчен куярга. Аны тәгәрәтеп, артка 10 см га күчерергә. (Хәрәкәт иткәндә аның нинди энергиясе бар?) Машинаның хәрәкәт иткәндәге графигын сызарга. (Программа ярдәмендә башкарыла.)
5)	30 см га машинаның алгы тәгәрмәчен куярга. Аны тәгәрәтеп артка 15 см күчерергә. Машинаның хәрәкәт иткәндәге графигын сызарга. (Программа ярдәмендә башкарыла.)
6)	35 см га машинаның алгы тәгәрмәчен куярга. Аны тәгәрәтеп артка 20 см күчерергә. Машинаның хәрәкәт иткәндәге графигын сызарга	Мөстәкыйль-лек һәм кызыксынучанлыкны үстерү.
Биремне үтәгәндә үзидарәгә өйрәтү.
Коллективта әхлакый мөнәсәбәтләр, үзара ярдәмләшү тәрбияләү	Коммуникатив: бергә  килешеп эшләү һәм уртак фикергә килү
Регулятив: белем алу бурычын  кабул итү, бирелгән максаттан чыгып гамәлләр башкару
Шәхси: белем алу, яңа материал белән кызыксынуны үстерү, әйләнә-тирәне дөрес итеп кабул итәргә өйрәнү 
Белем алу: эшчәнлекнең һәм биремнең максатын мөстәкыйль аерып алу һәм формалаштыру күнекмәсе 
	
IV. Физкультминут (11 нче слайд)
Без әле бераз ардык,
Ял итәргә уйладык.
Башны иябез алга,
Ә аннары – артка.
Уңга, сулга борабыз,
Аннан карап торабыз.
Иң өсләрен сикертәбез,
Кулларны биетәбез,
Бер алга, бер артка сузып,
Күңелле ял итәбез.
Аннары без чүгәлибез,
Тезләрне кочаклыйбыз,
Башларны алга яшереп,
Азрак кына «йоклыйбыз».
Менә ничек ял иттек,
Дәресне дәвам итик.	
Сәламәтлекне саклау күнекмәләрен тәрбияләү	
Шәхси: сәламәт яшәү рәвешен  булдыру	
V. Алынган нәтиҗәләрне анализлау (12 нче слайд)
1.	Бу тәҗрибәдә машинага күбрәк потенциаль энергия бирү өчен сез нәрсә эшләдегез?
2.	Өч тәҗрибәнең кайсысында машинаның кинетик энергиясе күбрәк булды?
3.	Сезнең гипотезагыз дөрес булдымы?
  Күзәтү битләрен тутыру.)
   Күзәтү бите (13 нче слайд)

1.	ТТаблица тутырабыз:
Тәҗрибә
номеры
	
Машина куелган
ераклык
(см ларда)
	
Үтелгән юл (см ларда)

1	
10	

2	
15	

3	
20	

Нәтиҗә: машинаның потенциаль энергиясе күбрәк булган саен кинетик энергиясе (дәвам итәбез) _______________.
2.	 График сызу. (14 нче слайд)

Фикерләү, чагыштыру күнекмәләрен үстерү
	
Регулятив: текст (рәсем) буенча үз фикереңне белдерү,
укытучы кушкан план буенча эшләргә өйрәнү
Коммуникатив: хезмәттәшеңнең эшчәнлеген бәяләү, үз фикереңне төгәл итеп әйтә белү
Белем алу: фикерләү чылбырын төзү, чагыштыру, сыйфатын билгеләү максатыннан объектны анализлау; исбатлау: нәтиҗә чыгару
Шәхси: дәрестән тыш эшчәнлекнең уңыш критерийлары нигезендә үз-үзеңә бәя бирү сәләте	
VI. Рефлексия: 
- Сезгә эксперимент ошадымы?
-Нәрсә ошады? Ни өчен ошамады?
-Тагын машина турында нәрсәләр беләргә теләр идегез?
Афәрин. Сез бик яхшы эшләдегез! (15 нче слайд)			

Кулланылган әдәбият һәм материаллар
1.	Начинаем изучать! Основы естественных наук. – М.: Развитие образовательных систем, 2012.
2.	Биофайл. Научно-информационный журнал. – http://biofile.ru/bio/6423.html
3.	Физкультминутлар. - http://forum.belem.ru/index.php?showtopic=619
4.	Социальная сеть работников образования. – http://nsportal.ru/shkola/fizika/library/2013/08/24/urok-fiziki-v-7-klasse-po-teme-potentsialnaya-i-kineticheskaya
5.	Социальная сеть работников образования. – http://nsportal.ru/sites/default/files/2014/01/21/zanyatie_po_programme_vneurochnoy_deyatelnosti_yunyy_issledovatel.docx
6.	Интернет картинки.